از سينمای معاصر

بزرگترین جشنواره فیلمهای مستند در آمریکای شمالی
حضور غیر مستقیم ایران

سوریه کبیری- واشنگتن پریزم


سیزدهمین سال بزرگترین جشنواره بین المللی فیلمهای مستند در آمریکای شمالی -هات داکز- از ۸­١٧ اردیبهشت ماه (۲۸ آوریل ­٧ ماه مه) در تورنتو برگزار شد.

گرچه امسال از ١٤فیلم ارسال شده از ایران، هچیکدام برای رقابت برگزیده و نمایش داده نشدند، ولی ایران حضور غیرمستقیمی داشت که استقبال از آن بسیار چشمگیرتر از استقبال از مستندهای تولید شده در داخل بود که در سالهای پیش به نمایش در آمدند.

فیلم "آواهای بم" که مستقیما به ایران مربوط می شد، اثر کارگردان هلندی "آلیونا وب در هورست امز" بود. این فيلم مستند نگاهی است به آلام و دل تنگیهای بازماندگان بم که پس از از دست دادن عزیزان خود، با غم دوری از آنها و سایر مشکلات زندگی دست و پنجه نرم می کنند.

کارگردان با نفوذ به افکار یک زن ، یک مرد و یک دختر نوجوان که اعضاء خانواده خود را در خشم بی امان طبیعت از دست داده اند، همدردی انسان دوستانه تماشاگران را بر می انگیزد. بخش اعظم زندگی تمامی این بازماندگان، در خیال رفتگانشان می گذرد و سایه حضور آنها حتی قوی تر از زمان حیات، بر زندگی این بازماندگان تاثیر دارد.
 
کار گردان این مستند بر خلاف بیشتر کارگردانها که پس از اتمام نمایش فیلمشان به پرسشهای تماشاگران پاسخ می دادند، به کانادا سفر نکرده بود و مسئول برنامه از تماشاگران خواست پرسشهایشان را به وسیله پست الکترونیک (ای میل) برایش بفرستند.

ایران حضور غیرمستقیمی داشت که استقبال از آن بسیار چشمگیرتر از استقبال از مستندهای تولید شده در داخل بود که در سالهای پیش به نمایش در آمدند.


از جمله فیلمهای پرطرفدار، مستند "پناهنده آمریکایی: حقیقت ماجرای حسن" به کارگردانی "ژان دنیل لافوند -همسر میشل ژان فرماندار کل کانادا- بود. این فیلم به بررسی زندگی "دیوید تئودور بلفیلد" (داوود صلاح الدین⁄ حسن) پرداخته که در سال ١٣۵۹(١۹۸۰) پس از کشتن علی اکبر طباطبائی - از کارمندان سفارت ایران در قبل از انقلاب- از آمریکا گریخت و تا کنون در ایران زندگی می کند. در مورد این فرد که در فیلم "سفر به قندهار" به کارگردانی محسن مخملباف، در نقش یک پزشک سیاه پوست آمریکایی شرکت کرده، دو نظریه وجود دارد. برخی او را عامل سازمان سیا می دانند که با اشاره این سازمان و در تبانی با دولت جمهوری اسلامی ایران، کارمند نه چندان عالیرتبه پیش از انقلاب را به قتل رساند که دولت ایران نیز در ازای آن گروگانهای سفارت آمریکا را آزاد کند. گروهی دیگر، کار وی را اقدامی سر خود و نشات گرفته از احساسات انقلابی وی به شمار می آورند.
 
لافوند قبل از نمایش اثر خود، در بیانات کوتاهی از محسن مخملباف - کارگردان صاحب نام ایران- تشکر و تاکید کرد که از دولت جمهوری اسلامی ایران سپاسگزار نیست. چرا که در هنگام حضورش در ایران به هیچ ترتیبی به او کمک نکردند و هیچگونه تسهیلاتی برایش فراهم ننمودند. 
در پایان نمایش فیلم تعداد افرادی که مایل بودند پرسش خود را مطرح کنند، به حدی بود که گردانندگان ناگزیر ختم برنامه را زمانی اعلام کردند که پرسشهای زیادی بی پاسخ مانده بود. از بین پرسشهایی که پاسخ گرفتند، یکی این بود که نقش محسن مخملباف در تهیه این فیلم چه بود و آیا او، حسن را به لافوند معرفی کرده است.

کارگردان آشنایی خود با حسن را در ساختمان محل کار معصومه ابتکار- معاون رئیس جمهور وقت- ذکر کرد و گفت که این آشنایی ربطی به محسن مخملباف نداشت. او همچنین گفت که حتی در هنگام فیلمبرداری و تهیه فیلمش مخملباف را ندید. چرا که در آن هنگام این کارگردان ایرانی در هند سرگرم تهیه فیلم خودش بود.

کارگردان آشنایی خود با حسن را در ساختمان محل کار معصومه ابتکار- معاون رئیس جمهور وقت- ذکر کرد و گفت که این آشنایی ربطی به محسن مخملباف نداشت.

وی سبب امتنان خود از مخملباف را، گره گشایی وی در هنگام تنگناهای موجود در زمان تهیه فیلمش ذکر کرد. او همچنین در پاسخ به این پرسش که آیا پخش این فیلم سبب گرفتاری برای برخی از مصاحبه شوندگان نخواهد شد، اظهار داشت: "همانگونه که شاهد بودید، مصاحبه شوندگان در کمال آزادی و در نهایت خودآگاهی به پرسشها پاسخ می گفتند و اکراه و اجباری در بین نبود."

دیگر فیلمی که به دلیل ایرانی الاصل بودن کارگردانش ارتباطی غیر مستفیم با ایران داشت، "بن لادن خود خودمان" به کارگردانی سمیرا گاچل (افراسیابی) بود. این فیلم با بررسی سوابق به وجود آمدن گروههای جهادی در افغانستان و مصاحبه با چندین مقام بلند پایه سیا - از جمله استنفیلد ترنر-، نوام چامسکی، زبیگنیو برژنسکی، و شخصیتهای بین المللی چون بی نظیر بوتو، به این نتیجه می رسد که يکی از دلايل پيدايش افرادی چون بن لادن سیاستهای آمریکا به ویژه سازمان سیا هستند، که بدون دور اندیشی و در نظر گرفتن عواقب دراز مدت، گروههای بنیادگرا را تقویت کرده اند.

این بار نیز تعداد زیاد پرسش گرانی که پس از پایان نمایش به دنبال پاسخ بودند، سبب شد تا مجال طرح بسیاری از سوالات امکان نداشته باش.


اجرای مراسم اهدای جوایز به عهده "آوی لوئیس" مستند ساز و خبرنگار تلویزیون بود. این مراسم  روز ۱۵اردیبهشت ماه (۵ ماه مه) در سالن نمایش "الیزابت بدر" برگزار شد وطی آن ۱۰جایزه به ترتیب زیر به فیلمهای منتخب تعلق گرفت:

یکی از پرطرفدارترین این برنامه ها " شبی با ورنر هرتزوک" بود که تمامی بلیط های آن از روزها پیش از اجرا به فروش رفته بود.

جایزه بهترین مستند بلند کانادایی به "شلی سی ول" برای فیلم "خیابان شهید"، جایزه نقدی ۵ هزار دلاری کانال تلویزبونی مستند (داکیومنتزی چنل) نیز به این کارگردان اهدا شد.

جایزه ویژه هیئت داوران در حوزه بهترین فیلم بلند به "توپ اسرار آمیز" نخستین اثر "گرک همیلتون"، جایزه نقدی ۵ هزار دلاری "هیئت ملی فیلم کانادا" نیزبه این کارگردان تعلق گرفت.
 
جایزه بهترین مستند بلند خارجی و جایزه نقدی ۵ هزار دلاری هات داکز به "بن هاپکینز" برای فیلم "۳۷ فایده گوسفند مرده" از انگلستان اهداشد.

جایزه ویژه هیئت داوران برای بهترین فیلم بلند خارجی به "خانه مادربزرگم" ساخته "عدان علی آقا" از اسپانیا داده شد و دیپلم افتخاراین بخش به "نیکلاس گبرهالترز" برای ساخت "نان روزانه ما" محصول مشترک  استرالیا و آلمان اهدا گردید.
 
جایزه بهترین مستند خارجی کوتاه تا متوسط به "ابتسام مارانه" از اسرائیل تعلق گرقت. دیپلم افتخاراین بخش برای ساخت مستند "انشاءالله" به "مالنو چوی جنسن" ازدانمارک داده شد.

برای نخستین بار در جشنواره امسال جایزه نقدی ۱۰ هزار دلاری ”دان هیگ" - پدرسینمای کانادا- به طور مشترک با هات داکز، برای ساخت مستندهای متعدد برای تلویزیون - از جمله "مری شلی"- به "گای لین دیون" فیلمساز اهل کبک اهدا شد. این جایزه، ویژه کارگردانانی است که فیلمشان آمیزه ای از مستند و داستان باشد. هیئت داوران جایزه نقدی ۵ هزار دلاری این بخش را به مستند "عبور" اثر "شان گریتی" اهدا نمود.

دوجایزه ۱۰ هزار دلاری نیز به "به کجا بروم؟" کار "دومینیک دارمون" و "دنیای متفاوتی است" اثر "رامون پرسوئید" تعلق گرفت، که اولی از طرف تلویزیون "آمنی" به عنوان بهترین فیلم زبانی- فرهنگی به زبان سوم (زبانهای انگلیسی و فرانسوی دو زبان رسمی کانادا محسوب می شوند)، به صورت کمک هزینه تکمیل اثر، و دومی از طرف بخش خبری رادیو تلویزیون سراسری کانادا، به صورت اجاره دوربین پرداخت شد.
 
جایزه ویژه تماشاگران نیز به مستند "شیری در خانه" اثر مشترک "استیون بوگنار" و "جولیا رایچرتس" اهدا شد.

آژانس توسعه بین المللی کانادا "جایزه برنامه توسعه اطلاعات" خود را به مستند "گذشته قابل عرضی نیست: سرگذشت تجاوز به کودکان شیرخوار در آفریقای جنوبی" اهدا کرد.

داوری کلیه بخشهای رقابتها - به استثنای جایزه یک عمر فعالیت هنری، و دان هیگ- به عهده یک هیئت داوران ۹ نفره بود. جایزه یک عمر فعالیت هنری را هیئت کارگردانان هات داکز، و جایزه دان هیگ را کمیته جایزه دان هیگ و هات داکز، داوری کردند.

در برنامه سال جاری جشنواره، ۱۰۱فیلم از ۳۲ کشور در ۱۵۳ اکران به نمایش در آمد و ۱۸۰۰هیئت تخصصی نیز در آن حضور بهم رساندند. بیش از۵۰ هزار نفر به تماشای فیلمهای امسال رفتند.

نمایش کلیه فیلمهایی که قبل از ۶ بعد از ظهر به نمايش در میامد برای دانش آموزان، دانشجویان و شهروندان ارشد و فيلمهای به نمایش در آمده پس از ساعت ١١ شب برای همه رایگان بود. بهای بلیط برای یک فیلم ١۰،  برای ١۰ فیلم ٧۵ و برای برنامه شبی با ورنر هرتزوک ۵⁄١۵ دلار بود.

جشنواره هات داکز امسال در تمامی زمینه ها رکوددار شد و مرزهای پیشین خود را پشت سر گذاشت. برای نمونه از نظر تعداد فیلمهای به نمایش درآمده ٪۲۵  افزایش داشت و تعداد هیئتهای تخصصی نیز از ١٧۰۰ در سال پیش به ۱۸۰۰ افزایش یافته بود.

 در کنار نمایش مستندها، برنامه های متنوع دیگری نیز توسط جشنواره، تهیه کنندگان و سازمانهای حامی مالی برگزار شد.

یکی از پرطرفدارترین این برنامه ها " شبی با ورنر هرتزوک" بود که تمامی بلیط های آن - که در عین حال گرانترین بلیط جشنواره نیز محسوب می شد- از روزها پیش از اجرا به فروش رفته بود. "شان فارنل" مدیر برنامه ریزی هات داکز، مصاحبه ای با این کارگردان برجسته انجام داد که بسیار مورد توجه حضار قرار گرفت. در این برنامه، هنرمندان و هنردوستان کانادایی تا مدتها پس از اتمام رسمی نشست، دور این کارگردان شهیر آلمانی حلقه زده بودند و سیل پرسشهای بی پایان و مراتب علاقمندی خود را بر سر ورویش می ریختند. در همین نشست جایزه یک عمر فعالیت هنری به او تقدیم شد. این برنامه  روز ۱۶ اردیبهشت ماه (۶ماه مه) در سالن نمایش الیزابت بدر اجرا شد.

از دیگر کارهای باارزش این رخداد، "مستندها در مدارس" بود که با استقبال بسیار خوب، به موفقیتی چشمگیر تبدیل شد. در این بخش که شامل دهها دبیرستان تورنتو و حومه گردید، حدود ۷ هزار دانش آموز از تماشای رایگان مستندها لذت بردند. این فیلمها در دبیرستانهای مختلف و سالنهای مخصوص جشنواره به نمایش در آمدند. مستند "بن لادن خود خودمان" به کارگردانی "سمیرا گاچل" از جمله این فیلمها بودکه روز ۱۳ اردیبهشت ماه (۳ ماه مه) در سینما بلور، جمع زیادی از دانش آموزان را به این سینمای کم نظیر کشید و با استقبال و تشویق آنها روبرو شد.

در کنار مجریان و برنامه ریزان دائمی هات داکز، ۲۵۰ داوطلب نیز در خدمت هر چه بهتر برگزار شدن این جشنواره بودند.


واشنگتن پریزم در حاشیه برگزاری این جشنواره، با سمیرا گاچل مصاحبه ای اختصاصی انجام داده، که در مقاله ای جداگانه خواهد آمد.